Mặc dù công tác chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em trên địa bàn tỉnh Gia Lai đã có nhiều chuyển biến tích cực trong những năm gần đây, tình trạng phụ nữ sinh con tại nhà, đặc biệt ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số, vẫn còn diễn ra và đặt ra nhiều thách thức đối với ngành Y tế. Đây không chỉ là vấn đề liên quan đến điều kiện tiếp cận dịch vụ y tế mà còn phản ánh những rào cản về kinh tế, tập quán và nhận thức của người dân.
Những rào cản cần tháo gỡ
Theo số liệu năm 2025, toàn tỉnh ghi nhận 2.075 trường hợp phụ nữ sinh con tại nhà, chiếm khoảng 5% trong tổng số hơn 41.000 ca sinh. Đáng lưu ý, có tới 80,2% số trường hợp sinh tại nhà không có sự hỗ trợ của cán bộ y tế, đồng nghĩa với việc nhiều bà mẹ và trẻ sơ sinh phải đối mặt với nguy cơ tai biến sản khoa, băng huyết, nhiễm khuẩn và nhiều biến chứng nguy hiểm khác.
Trong 06 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh ghi nhận 659 bà mẹ sinh con tại nhà, chiếm tỷ lệ 4,8%; trong đó có 60 trường hợp là vị thành niên, chiếm 9,1% số sinh con tại nhà; 487 trường hợp sinh con tại nhà không có cán bộ y tế hỗ trợ, chiếm 74%. Những con số này cho thấy tình trạng sinh con tại nhà, đặc biệt là sinh không có cán bộ y tế hỗ trợ và tình trạng mang thai, sinh con ở lứa tuổi vị thành niên vẫn còn diễn biến đáng lo ngại.
Thực trạng này tập trung chủ yếu ở khu vực phía Tây của tỉnh, nơi có nhiều xã vùng sâu, vùng xa như Ia Khươl, Ia Tôr, Đak Sơmei, Lơ Pang, Chơ Long, Hra, Kon Chiêng, Đak Rong, KRong và Sró. Đây là những địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số, chủ yếu là người Jrai và Ba Na sinh sống. Địa hình chia cắt, giao thông đi lại khó khăn khiến việc tiếp cận các dịch vụ y tế gặp nhiều trở ngại. Nhiều hộ dân cách trạm y tế từ 10-20 km, phương tiện đi lại chủ yếu là xe máy, thậm chí có gia đình không có phương tiện. Vì vậy, khi chuyển dạ, không ít sản phụ buộc phải sinh tại nhà do không kịp đến cơ sở y tế.
Bên cạnh yếu tố địa lý, khó khăn về kinh tế cũng là nguyên nhân quan trọng. Qua khảo sát thực tế tại một số địa phương phía Tây Gia Lai, phần lớn phụ nữ mang thai là người dân tộc thiểu số thuộc diện hộ nghèo hoặc cận nghèo, thu nhập bấp bênh. Chi phí đi lại, ăn ở khi sinh tại cơ sở y tế trở thành gánh nặng đối với nhiều gia đình.
Như trường hợp chị Đinh Thị Binh, 39 tuổi, người Ba Na, ở làng Tkắt, xã Sơ Ró, đã trải qua ba lần sinh con tại nhà vào các năm 2007, 2008 và 2009. Dù được cán bộ y tế nhiều lần đến tận nhà khám thai và vận động đến cơ sở y tế sinh con, chị vẫn lựa chọn sinh tại nhà vì gia đình không có tiền và không có phương tiện di chuyển.
Tương tự, chị Đinh Thị Pech, 35 tuổi, người Ba Na, ở làng Hrách, xã Sơ Ró, cũng đã ba lần sinh con tại nhà vào các năm 2009, 2015 và 2016. Chị chia sẻ, mỗi khi cơn đau chuyển dạ xuất hiện, gia đình không có sẵn tiền và phương tiện nên đành chấp nhận sinh tại nhà dù biết tiềm ẩn nhiều nguy hiểm.
Ngoài những khó khăn về điều kiện sống, nguyên nhân sâu xa còn xuất phát từ nhận thức và tập quán của người dân. Ở nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số, sinh con tại nhà vẫn được xem là điều bình thường, là kinh nghiệm truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Nhiều phụ nữ cho rằng những lần sinh trước đều thuận lợi nên không cần đến cơ sở y tế. Một số người còn e ngại khi tiếp xúc với cán bộ y tế hoặc chưa nhận thức đầy đủ về các nguy cơ có thể xảy ra trong quá trình mang thai và sinh nở. Trong khi đó, tình trạng mù chữ và hạn chế trong tiếp cận thông tin khiến việc thay đổi nhận thức gặp nhiều khó khăn.
Thực tế cho thấy, không ít phụ nữ mang thai chưa được trang bị đầy đủ kiến thức về chăm sóc thai kỳ, chưa nhận biết được các dấu hiệu nguy hiểm trong quá trình mang thai và chuyển dạ. Điều này làm gia tăng nguy cơ tai biến sản khoa và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, thậm chí tính mạng của cả mẹ và trẻ sơ sinh. Nỗ lực giảm sinh con tại nhà
Nhằm từng bước giảm tình trạng sinh con tại nhà, Sở Y tế tỉnh Gia Lai đã tổ chức Hội nghị triển khai Kế hoạch giảm tình trạng sinh con tại nhà và tăng cường chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em năm 2026.
Phát biểu tại hội nghị, ông Đinh Hà Nam, Phó Giám đốc Sở Y tế tỉnh Gia Lai, nhấn mạnh công tác quản lý thai nghén và chăm sóc sức khỏe bà mẹ có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dân số. Ông cho biết tình trạng sinh con tại nhà trên địa bàn tỉnh vẫn còn tập trung nhiều ở khu vực phía Tây, tiềm ẩn nguy cơ lớn đối với sức khỏe và tính mạng của mẹ, trẻ sơ sinh, đồng thời ảnh hưởng đến quyền được tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe thiết yếu của phụ nữ và trẻ em.
Để giảm tình trạng này, các Trung tâm Y tế cần chủ động nắm chắc tình hình trên địa bàn, tăng cường giám sát, hỗ trợ chuyên môn cho tuyến xã, thực hiện báo cáo định kỳ và kịp thời can thiệp nhằm bảo đảm an toàn cho sản phụ và trẻ sơ sinh.
Theo ông Nguyễn Thanh Truyền, Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Gia Lai, chính quyền các xã cần quan tâm hơn nữa đến công tác chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em, đồng thời đưa chỉ tiêu giảm tỷ lệ sinh con tại nhà vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hàng năm. Các địa phương cũng cần tăng cường sự tham gia của các tổ chức đoàn thể, đưa tiêu chí "không sinh con tại nhà" vào hương ước, quy ước của thôn, làng và tiêu chí xây dựng gia đình văn hóa; phát huy vai trò của già làng, trưởng thôn, người có uy tín trong tuyên truyền, vận động người dân không sinh con tại nhà và không mời người không có chuyên môn thực hiện đỡ đẻ.
Đoàn công tác Trung tâm Kiểm soát bệnh tật giám sát, hỗ trợ chuyên môn kỹ thuật về công tác chăm sóc sức khỏe sinh sản cho các xã có tỷ lệ đẻ tại nhà cao trong tháng 7/2026. (Ngọc Toàn - Khoa SKSS Trung tâm KSBT).
Bên cạnh công tác truyền thông, cần huy động các nguồn lực hợp pháp để hỗ trợ phương tiện đi lại, kinh phí và chăm sóc cho phụ nữ mang thai, nhất là các hộ nghèo, hộ cận nghèo và gia đình ở vùng sâu, vùng xa.
Tại tuyến cơ sở, các trạm y tế tiếp tục tham mưu UBND xã xây dựng kế hoạch giảm sinh con tại nhà; tăng cường quản lý thai nghén, lập danh sách và theo dõi 100% phụ nữ mang thai trên địa bàn, đặc biệt là những trường hợp có nguy cơ cao như nhà xa cơ sở y tế, đi lại khó khăn hoặc có tiền sử sinh con tại nhà. Đồng thời, các cơ sở y tế tiếp tục được bổ sung trang thiết bị, bảo đảm điều kiện vô khuẩn, chuẩn bị đầy đủ nhân lực, thuốc và vật tư y tế để sẵn sàng tiếp nhận, xử trí các ca sinh và cấp cứu sản khoa.
Theo bà Lê Thị Thanh Hương, Phó Trưởng khoa Sức khỏe sinh sản, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Gia Lai, sinh con tại cơ sở y tế giúp sản phụ được bác sĩ, nữ hộ sinh theo dõi sát quá trình chuyển dạ và xử trí kịp thời nếu xảy ra biến chứng. Trẻ sơ sinh cũng được chăm sóc ngay sau sinh, theo dõi sức khỏe và thực hiện các can thiệp thiết yếu nhằm giảm nguy cơ tử vong và biến chứng sơ sinh – những điều mà sinh con tại nhà khó có thể bảo đảm.
Giảm tình trạng sinh con tại nhà là nhiệm vụ lâu dài, đòi hỏi sự phối hợp của ngành Y tế, chính quyền địa phương, các tổ chức đoàn thể và sự đồng thuận của người dân. Khi phụ nữ mang thai được tiếp cận đầy đủ các dịch vụ chăm sóc trước, trong và sau sinh, mỗi ca sinh sẽ an toàn hơn, góp phần bảo vệ sức khỏe bà mẹ, trẻ em và nâng cao chất lượng dân số trên địa bàn tỉnh Gia Lai./.
Tác giả bài viết:
Thu Phương - Khoa TT-GDSK- Trung tâm Kiểm soát bệnh tật
