Chăm sóc sức khỏe sinh sản, đặc biệt là bảo đảm mọi phụ nữ được mang thai và sinh con an toàn tại cơ sở y tế, là một trong những giải pháp quan trọng nhằm giảm tử vong mẹ, tử vong sơ sinh và nâng cao chất lượng dân số. Những năm gần đây, mặc dù mạng lưới y tế ngày càng được củng cố, tỷ lệ phụ nữ sinh con tại cơ sở y tế trên cả nước không ngừng tăng lên, song tình trạng sinh con tại nhà vẫn còn xảy ra ở một số vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ điều kiện đi lại khó khăn, tập quán sinh đẻ tại nhà, hoàn cảnh kinh tế, nhận thức còn hạn chế và một số trường hợp chuyển dạ quá nhanh không kịp đến cơ sở y tế.
Tại tỉnh Gia Lai, công tác chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em đã đạt nhiều kết quả tích cực. Tuy nhiên, tình trạng phụ nữ sinh con tại nhà vẫn còn diễn ra tại một số địa phương, đặc biệt ở các xã vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số khu vực phía Tây của tỉnh. Đây là thực trạng tiềm ẩn nhiều nguy cơ tai biến sản khoa, làm gia tăng nguy cơ tử vong mẹ và trẻ sơ sinh nếu không được cấp cứu, xử trí kịp thời.
Sau khi triển khai Kế hoạch số 42/KH-SYT về giảm tình trạng sinh con tại nhà, các địa phương đã chủ động xây dựng kế hoạch, tăng cường quản lý thai nghén, đẩy mạnh truyền thông vận động phụ nữ mang thai sinh con tại cơ sở y tế và từng bước nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em. Tuy nhiên, kết quả vẫn chưa đạt như kỳ vọng, nhất là tại các địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn.
Theo Sở Y tế tỉnh Gia Lai, trong 6 tháng đầu năm 2026, toàn tỉnh ghi nhận 659 trường hợp sinh con tại nhà, chiếm 4,8% tổng số ca sinh; trong đó có 60 trường hợp là bà mẹ vị thành niên (chiếm 9,1%) và 487 trường hợp sinh tại nhà không có cán bộ y tế hỗ trợ, chiếm tới 74%. Cùng thời gian này, toàn tỉnh ghi nhận 97 trường hợp tai biến sản khoa, gồm băng huyết, sản giật, nhiễm trùng hậu sản, vỡ tử cung và các tai biến khác; có 20 trẻ sơ sinh tử vong, 29 trẻ tử vong dưới 1 tuổi và 38 trẻ tử vong dưới 5 tuổi.
Cán bộ Khoa sức khỏe sinh sản Trung tâm Kiểm soát bệnh tật truyền thông trực về chăm sóc sức khỏe sinh sản tiếp tại cộng đồng.
Tình trạng sinh con tại nhà tập trung chủ yếu ở khu vực phía Tây của tỉnh, nơi điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, như các xã Đăk Sơmei, Ia Khươl, Kon Chiêng và H’ra. Đáng chú ý, tại xã Đăk Sơmei, tỷ lệ sinh con tại nhà lên tới gần 58%, phản ánh những thách thức rất lớn trong công tác chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em tại địa phương.
Những con số trên cho thấy tình trạng sinh con tại nhà vẫn là vấn đề đáng quan tâm, đòi hỏi phải có các giải pháp đồng bộ, quyết liệt và lâu dài nhằm bảo đảm an toàn cho bà mẹ và trẻ sơ sinh.
Trước thực trạng đó, Sở Y tế Gia Lai đã ban hành Kế hoạch số 171/KH-SYT về giảm tình trạng sinh con tại nhà và tăng cường chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em tỉnh Gia Lai năm 2026, với mục tiêu giảm dần và tiến tới chấm dứt tình trạng sinh con tại nhà, đặc biệt tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số khu vực phía Tây của tỉnh.
Theo kế hoạch, đến cuối năm 2026, tỉnh phấn đấu giảm tỷ lệ sinh con tại nhà xuống dưới 2,5%; đạt 98% phụ nữ mang thai được quản lý thai nghén, 90% phụ nữ được khám thai đủ 4 lần, 95% thai phụ tại các xã nguy cơ rất cao được lập kế hoạch sinh cá thể, đồng thời bảo đảm 100% xã nguy cơ rất cao có phương án vận chuyển cấp cứu sản khoa 24/7.
Để hoàn thành các mục tiêu trên, Sở Y tế yêu cầu các đơn vị triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp. Trong đó, tăng cường vai trò lãnh đạo của cấp ủy, chính quyền địa phương; phân tầng các xã theo mức độ nguy cơ để ưu tiên nguồn lực; đưa chỉ tiêu giảm sinh con tại nhà vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội; tổ chức giao ban chuyên đề hằng tháng nhằm rà soát, quản lý chặt chẽ phụ nữ mang thai và các trường hợp có nguy cơ sinh tại nhà.
Cùng với đó, ngành Y tế tiếp tục đẩy mạnh truyền thông thay đổi hành vi theo phương châm "đi từng ngõ, gõ từng nhà", phát huy vai trò của y tế thôn bản, cô đỡ thôn bản, già làng, trưởng thôn và người có uy tín trong cộng đồng để vận động phụ nữ khám thai đầy đủ, sinh con tại cơ sở y tế; nhân rộng mô hình "Thôn, làng không có phụ nữ sinh con tại nhà", đồng thời lồng ghép với các hoạt động giảm tảo hôn, giảm mang thai ở tuổi vị thành niên và thực hiện kế hoạch hóa gia đình.
Bên cạnh đó, ngành Y tế tập trung nâng cao chất lượng dịch vụ chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ sơ sinh; xây dựng phương án vận chuyển sản phụ 24/7 tại các xã có nguy cơ cao; củng cố cơ sở vật chất, trang thiết bị cho trạm y tế; đào tạo, tập huấn nâng cao năng lực chuyên môn cho cán bộ y tế và cô đỡ thôn bản; tăng cường giám sát, hỗ trợ chuyên môn và ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thai nghén, theo dõi thai phụ và đánh giá kết quả thực hiện.
Song song với việc triển khai kế hoạch, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Gia Lai đã tổ chức đoàn giám sát, hỗ trợ chuyên môn kỹ thuật về chăm sóc sức khỏe sinh sản tại 7 xã có tỷ lệ sinh con tại nhà cao, gồm: Ia Khươl, Đăk Sơmei, Kon Chiêng, Lơ Pang, H’ra, Đăk Rong và Krong. Hoạt động nhằm đánh giá thực trạng, hỗ trợ chuyên môn và đề xuất các giải pháp phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương.
Qua giám sát cho thấy, phần lớn các trường hợp sinh con tại nhà là phụ nữ dân tộc Ba Na và Jrai, làm nghề nông, điều kiện kinh tế còn khó khăn. Tỷ lệ sinh con lần thứ ba trở lên khá cao tại nhiều địa phương, phản ánh nguy cơ sinh nhiều con gắn với tình trạng sinh tại nhà.
Nguyên nhân dẫn đến sinh con tại nhà khá đa dạng, trong đó nổi bật là phong tục tập quán, tâm lý e ngại hoặc mong muốn sinh tại nhà; khó khăn về kinh tế, khoảng cách địa lý và thiếu phương tiện đi lại; đặc biệt là tình trạng chuyển dạ nhanh không kịp đến cơ sở y tế. Cụ thể, chuyển dạ nhanh là nguyên nhân chủ yếu tại xã Ia Khươl (68,96%); phong tục tập quán và tâm lý e ngại chiếm tỷ lệ cao tại H’ra (74,4%) và Đăk Rong (66,67%); trong khi khó khăn về kinh tế và đi lại là nguyên nhân chính tại xã Lơ Pang (63,46%). Đáng lưu ý, đa số các ca sinh tại nhà đều không có cán bộ y tế hỗ trợ, với tỷ lệ từ 63,46% đến gần 100%, làm gia tăng nguy cơ tai biến sản khoa đối với cả mẹ và trẻ sơ sinh.
Cán bộ y tế đang tư vấn kế hoạch hóa gia đình và các biện pháp tránh thai tại cơ sở y tế.
Giảm tình trạng sinh con tại nhà không chỉ là nhiệm vụ của ngành Y tế mà cần có sự tham gia của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội. Đối với Gia Lai, việc triển khai các giải pháp phải gắn với điều kiện thực tiễn của từng địa phương, phù hợp với đặc điểm văn hóa, phong tục và điều kiện kinh tế - xã hội của từng vùng.
Trong thời gian tới, tỉnh Gia Lai sẽ tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của cấp ủy, chính quyền các cấp; phát huy hiệu quả mạng lưới y tế cơ sở, y tế thôn bản và cô đỡ thôn bản trong quản lý thai nghén, theo dõi thai phụ và vận động sinh con tại cơ sở y tế; đẩy mạnh truyền thông bằng nhiều hình thức phù hợp với ngôn ngữ, phong tục của từng dân tộc; huy động già làng, trưởng thôn, người có uy tín tham gia thay đổi nhận thức cộng đồng; đồng thời hỗ trợ phương tiện đưa đón, kinh phí đi lại, lưu trú chờ sinh cho thai phụ ở vùng khó khăn, nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ y tế cơ sở và duy trì thường xuyên công tác giám sát, chỉ đạo tuyến.
Với sự vào cuộc quyết liệt của ngành Y tế, sự phối hợp chặt chẽ của chính quyền địa phương cùng sự đồng thuận của người dân, Gia Lai kỳ vọng sẽ từng bước giảm bền vững tình trạng sinh con tại nhà, góp phần bảo đảm an toàn cho bà mẹ và trẻ sơ sinh, giảm tử vong mẹ và trẻ em, đồng thời nâng cao chất lượng dân số và công tác chăm sóc sức khỏe sinh sản trên địa bàn tỉnh.
Tác giả bài viết:
Phương Nga (Khoa Truyền thông GDSK - Trung tâm Kiểm soát bệnh tật)
