Hiện nay, tình hình dịch bệnh bại liệt trên thế giới và khu vực đang có nhiều diễn biến phức tạp. Trong năm 2025, dịch bệnh bại liệt đã ghi nhận tại 6 quốc gia (Afghanistan, Pakistan, Mozambique, Cộng hòa Dân chủ Congo, Guiana thuộc Pháp và Guinea). Đặc biệt, tại tỉnh Savannakhet (Lào) đã ghi nhận 1 trường hợp trẻ liệt mềm cấp vào cuối tháng 8/2025 và 2 trường hợp trẻ khỏe mạnh tiếp xúc với trẻ liệt mềm cấp có kết quả dương tính với vi rút bại liệt loại 1 có nguồn gốc từ vắc xin (VDPV1).
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), chỉ cần xuất hiện một ca bệnh bại liệt được xác định bằng xét nghiệm thì quốc gia đó đã được xem là đang có dịch bệnh bại liệt xảy ra. WHO cũng cảnh báo nguy cơ bệnh bại liệt xâm nhập vào Việt Nam là rất cao nếu tỷ lệ tiêm chủng không được duy trì đầy đủ và các biện pháp phòng, chống dịch không được thực hiện nghiêm túc.
Tại Việt Nam, trước khi có vắc xin phòng bệnh, bệnh bại liệt là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu và để lại di chứng nặng nề ở trẻ dưới 5 tuổi, trong đó giai đoạn năm 1957 - 1959 đã xảy ra các vụ dịch bại liệt quy mô lớn. Nhờ việc triển khai vắc xin bại liệt trong Chương trình Tiêm chủng mở rộng, Việt Nam đã được công nhận thanh toán bệnh bại liệt vào năm 2000. Tuy nhiên, trong bối cảnh nhiều nước khác vẫn còn vi rút bại liệt hoang dại lưu hành, nguy cơ xâm nhập vào Việt Nam là rất lớn, trong khi mỗi năm có hơn nửa triệu lượt người qua lại khu vực biên giới Việt Nam - Lào. Tỉnh Gia Lai không trực tiếp tiếp giáp với Lào, tuy nhiên việc giao lưu kinh tế, văn hóa diễn ra thông qua nhiều hình thức, nguy cơ lây lan dịch bệnh là rất lớn.
Bại liệt là một bệnh truyền nhiễm cấp tính (nhóm A), do vi rút bại liệt (Poliovirus) gây ra. Bệnh lây truyền từ người sang người qua đường tiêu hóa, do nhiễm phải vi rút bại liệt chủ yếu có trong nguồn nước, thực phẩm ô nhiễm từ phân của người bệnh hoặc người lành mang vi rút bại liệt; bệnh có thể bùng phát thành dịch lớn nếu không kiểm soát và phòng, chống kịp thời, có thể để lại hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe con người. Bệnh tấn công hệ thần kinh trung ương và có thể gây liệt vĩnh viễn, khó thở, thậm chí tử vong, tập trung chủ yếu ở trẻ em dưới 5 tuổi. Bệnh bại liệt có thể dự phòng được bằng cách tạo ra miễn dịch chủ động khi tiêm vắc xin bại liệt.
Chính vì vậy, tiêm chủng được xác định là giải pháp phòng ngừa chủ động và hiệu quả nhất. Hiện nay, Chương trình Tiêm chủng mở rộng đang cung cấp hai loại vắc xin phòng bệnh bại liệt miễn phí cho trẻ em từ đủ 2 tháng tuổi trở lên. Theo đó, đối với vắc xin bại liệt dạng uống (OPV), trẻ được uống 3 liều cơ bản vào các mốc đủ 2, 3 và 4 tháng tuổi. Đối với vắc xin bại liệt dạng tiêm (IPV), trẻ được tiêm đủ 2 liều, trong đó liều thứ nhất khi trẻ đủ 5 tháng tuổi và liều thứ hai khi trẻ đủ 9 tháng tuổi. Trong trường hợp trẻ đã quá tuổi lịch hẹn nhưng chưa được uống/tiêm vắc xin vì bất kỳ lý do gì, các bậc phụ huynh cần đưa trẻ đi tiêm chủng bổ sung càng sớm càng tốt để vắc xin phát huy hiệu quả sớm nhất cho trẻ.
Tại Gia Lai, Chương trình Tiêm chủng mở rộng được triển khai miễn phí cho trẻ em tại các Trạm Y tế và các điểm tiêm chủng lưu động do địa phương tổ chức. Theo thông tin từ Trung tâm Kiểm soát bệnh tật (CDC) tỉnh, Gia Lai đã và đang nỗ lực thực hiện tốt công tác phòng, chống bệnh bại liệt. Trước đó, trong giai đoạn 2020 - 2023, do ảnh hưởng nặng nề của dịch Covid-19, tỷ lệ uống vắc xin OPV (liều 1, 2, 3) và tiêm vắc xin IPV (mũi 1) cho trẻ dưới 1 tuổi trong chương trình định kỳ chưa đạt chỉ tiêu đề ra (≥ 90%). Sự tích lũy các trường hợp chưa được tiêm chủng qua các năm đã vô tình tạo ra khoảng trống miễn dịch trong cộng đồng. Tuy nhiên, ngay sau khi dịch Covid-19 được kiểm soát, tỉnh đã chủ động triển khai chiến dịch tiêm bổ sung vắc xin IPV từ năm 2023 cho trẻ sinh năm 2021 - 2022, đạt tỷ lệ 92.75%. Từ đó đến nay, công tác tiêm phòng bại liệt liên tục được đẩy mạnh và luôn duy trì tỷ lệ bao phủ cao. Song song đó, hệ thống chỉ đạo và giám sát ca liệt mềm cấp nghi bại liệt cũng được triển khai thường xuyên, bảo đảm đạt các chỉ tiêu đề ra. Theo thống kê đến hết tháng 5/2026, toàn tỉnh đã triển khai uống 42,842 liều vắc xin OPV (liều 1, 2, 3) và tiêm 15,834 liều vắc xin IPV cho 42,762 trẻ dưới 1 tuổi.
Phát huy kết quả đạt được, ngành Y tế tiếp tục triển khai đồng bộ nhiều giải pháp nhằm hoàn thành các chỉ tiêu kế hoạch đề ra. Đối với công tác giám sát và báo cáo ca bệnh, ngành đã tăng cường phát hiện, chẩn đoán, điều trị và báo cáo bệnh truyền nhiễm theo đúng Thông tư số 54/2015/TT-BYT và Quyết định số 5142/QĐ-BYT của Bộ Y tế. Trong đó, chủ động giám sát các trường hợp liệt mềm cấp bao gồm nhẽo cơ, giảm trương lực cơ, đau cơ, giảm vận động, yếu cơ, vận động khó khăn, xuất hiện đột ngột trong vòng 10 ngày ở trẻ em dưới 15 tuổi; đồng thời thực hiện điều tra, lấy mẫu bệnh phẩm gửi xét nghiệm chẩn đoán xác định.
Cùng với đó, công tác tiêm chủng được xác định là giải pháp then chốt, ngành Y tế phấn đấu duy trì tỷ lệ tiêm chủng các loại vắc xin bại liệt (bOPV, IPV) trong tiêm chủng thường xuyên cho trẻ dưới 1 tuổi đạt ≥ 95% trên quy mô cấp xã. Song song đó, định kỳ đánh giá kết quả tiêm chủng để xác định các vùng có tỷ lệ tiêm chủng thấp, vùng nguy cơ… để có kế hoạch tiêm chủng phù hợp.
Để chủ động phòng, chống bệnh bại liệt, không để dịch bệnh xảy ra trong cộng đồng, ngành Y tế khuyến cáo người dân thực hiện tốt các biện pháp vệ sinh cá nhân, rửa tay thường xuyên bằng xà phòng; thực hiện ăn chín, uống chín và sử dụng nước sạch; chủ động xử lý phân bệnh nhân và quản lý sử dụng nhà tiêu hợp vệ sinh; thông báo ngay cho cơ sở y tế khi có các triệu chứng của bệnh và đưa trẻ đi tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch các loại vắc xin phòng bệnh bại liệt theo hướng dẫn của ngành Y tế.
Phòng, chống dịch bệnh là trách nhiệm của mỗi người dân và toàn xã hội. Mỗi gia đình hãy nâng cao ý thức, chủ động thực hiện các biện pháp phòng bệnh bại liệt góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng, ngăn chặn nguy cơ bệnh bại liệt xâm nhập và lây lan trên địa bàn.
